▪️آری تعصب چشم های بینا را کور وگوش های شنوا را کر میسازد.!
احتمالا لقب پدر جبر را بارها شنیده اید..
این نام مربوط به شهرت علمی این دانشمند به ویژه در ریاضیات و در رشته جبر است.
⭕محمدبن موسی خوارزمی
ستاره شناس، فیلسوف، جغرافیدان، ومورخ شهیر ایرانی در دورههای عباسیان.
متولد شده خوارزم، یکی از شهر های ایران در دوره عباسیان.
به دلیل محل تولد اصالت اورا خوارزمی مینامند
محمد خوارزمی ریاضیدان و همه چیز دان بنام قرون وسطی است که تالیفات و تحقیقات هنوز هم مورد استفاده می باشد شهرت او به گونه ای است که بسیاری از مترجمان مشهور و قرون وسطا دست به ترجمه کتابهای او از جمله (جبرومقابله) زده اند.
اما چیزی که چیزی دستی و تبحر اورا چند برابر کرد، حل معادله های خطی و درجه دوم بوده است.
جالب است بدانیم! چیزی که هنوز در اروپا و دیگر نقاط جهان از او فراگیر است واژه جبر است. واژه جبر را اروپاییان به طور کلی از کتاب خوارزمی و اصطلاح امروزی الگوریتمalgoritm از نام خوارزمی گرفته شده است.
⭕جورج سارتن ⭕مورخی مشهور علم در طبقه بندی کتاب خود(مقدمهایبرتاریخ) سده نهم میلادی را از عصر خوارزمی می نامد.
در تاریخ به طور معتبر به مسلمان بودن او می توان اشاره کرد چرا که در مقدمه کتاب جبر اش از خودش مردی متعصب و معتقد به دین اسلام معرفی می کند.
همچنین در رساله جبر و مقابله خود آورده است:
( خدایی که محمد را روزگاری به پیامبری فرستاد تا پیوند مردم با پیامبران گسسته شد و هق ناشناخته نماند… پیامبری که با آمدنش کوردلان را بینا و گمراهان را از هلاکت رهایی یافتند.. خداوند بر محمد و خاندانش درود فرست)
اما بنابر نظر تاریخ طبری وی سخت پایبندبه مذهب اهل تسنن بوده است و در دوره خلافت مامون نیز عضو دارالحکومه بغداد بوده که در هنگام برای شهر بغداد به دستور منصور خلیفه عباسی در آنجا رحل اقامت افکنده.
علاوه بر خوارزمی او را به نامهای مجوسی و قطربلی هم لقب داده اند.
پس از سقوط امویان در ۱۳۲ هجری قمری و روی کار
آمدن عباسیان، ایرانیان که در پیروزی عباسیان نقش
اصلی را داشتند برای نخستین بار مناصب مهم و
حساسی را در دستگاه خلافت به دست گرفتند.
توجه خاص ایرانیان به ریاضیات، نجوم، پزشکی،
فلسفه و دیگر شاخه های علوم عقلی موجب شد که
خلفای عباسی نیز تحت نفوذ وزیران و کارگزاران
ایرانی خود، اندک اندک به حمایت از دانشمندان
علاقهمند گردند. چند سالی پیش از زاده شدن
خوارزمی، و در سال ۱۶۰ قمری، هارون الرشید، خلیفه
مقتدر عباسی به خلافت رسید. در زمان هارون
خاندان ایرانی برمکیان، که سابقهای کهن در پرداختن
به علوم و حمایت از دانشمندان داشتند، به قدرت واعتباری کم نظیر دست یافتند.
برمکیان از همه امکانات خود برای ٔ ترجمه آثار علمی از زبانهای
پهلوی یا همان فارسی میانه (زبانی که پیش ازفارسی َدری دست کم تا ٔسده دوم هجری در ایرانرواج داشت)، یونانی و سریانی (زبان کهن مردمسوریه) و پیشبرد پژوهشهای علمی و فلسفی بهره بردند.
کوششهای برمکیان موجب شد مسلمانان گامهای زمینه علوم مختلف بردارند. اما افزایش بلندی را درروز به روز شهرت و قدرت برمکیان، نگرانی هارون و دیگر بزرگان خاندان عباسی را برانگیخت و در نتیجه هارون در اواخر ٔ دوره خلافت خود (سال ۱۸۷ قمری)برخی افراد این خاندان را کشت و بقیه را زندانی کرد.
۶ سال بعد هارون درگذشت و فرزندش امین به خلافت رسید. دوران کوتاه خلافت امین نیز سراسربه جنگ و خونریزی گذشت.
نابودی برمکیان، مرگ هارون و ناآرامیهای ٔ دوره خلافت توقفی کوتاه درروند پیشرفت علمی مسلمین ایجاد کرد. اما در سال۱۹۸ قمری، با به خلافت رسیدن مأمون که در محیطی ایرانی رشد کرده بود و فرهنگ ایرانی تأثیر بسیاری بر او گذارده بود. توجه به پژِوهشهای علمی به مراتب بیش از روزگار هارون شد.
بهطو کلی دوران عباسیان، شاهد رشد فعالیتهای علمی و تحقیقی در همه زمینههایی بود که به دین ودنیای مسلمانان برمیگشت. آشنایی مسلمین با علم یامباحث مربوط به کلام در واقع از عهد اموی نشأت واساس گرفت و این عهد بود که در طی آن، در عراق و شام و مصر، کسانی که با علم و فلسفه یونان وهند و ایران آشنایی داشتند به اسلام گرویدند یا اگر چه خدمت خلفا و حکام مسلمان درآمدند.
ّسفاح نخستین ٔ خلیفه عباسی- ۱۳۲ تا ۱۳۶ ه.ق توجهی به علوم نداشت و اما فعالیتهای علمی درحکومت بنی عباس در واقع از زمان خلافت منصورو بنای شهر بغداد شروع و گسترش یافت. منصور به نجوم، طب و کیمیا علاقه داشت تا جایی که بدون مشورت با ستاره شناسان به کاری دست نمیزد. بدینگونه بود که ابوسهل نوبخت اخترشناس ایرانی وماشاءا..اثری ایرانی به همراه وزیر منصور به بغداد نزدیک شدهو نقشه شهر را طراحی کردند. هارون موقعی به خلافت نشست که مسلمانان با اندیشه وآثار یونانیان و ایرانیان آشنا شده بودند و مترجمان بسیاری را در رشتههای گوناگون در محلی به نام بیت الحکم
مأمور ترجمه کتب کرده بودند. در این هنگام بود که محمد بن موسی خوارزمی برای استفاده ازکتب، مطالعه و تحقیق به بیت الحکمه میآمد.
چون آنجا هم کتابخانه و هم مرکز ترجمه، تألیف ولازم است ذکر شود که تحقیقات علمی شده بود.
بیت الحکمه یا خزانه الحکمه به تقلید از دارالعلوم جندی شاپور (در دوره ساسانیان) ایجاد شد.
در زمان حکومت هارون الرشید بیتالحکمه ( ٔ خانه حکمت) توسط خاندان ایرانی برمکیان راه اندازی شد.
و در آن تعداد زیادی از منابع علمی عمدتا فارسی میانه یا پهلوی و در درجه بعد از هندی،سریانی و یونانی به عربی ترجمه شد.
⭕دستاوردهای خوارزمی:
قبل از اینکه محمد خوارزمی در دارالحکومه مستقر شود، همراه پادشاه وقت به هند فرستاده شد تا حساب هندی را بیاموزد.
و این زمینه ای شد برای خلق دواثر به نام:
🔵حساب الهند
🔵جبر و مقابله
همچنین با شناختی که از یونانیان و هندیان به دست إورده بود
دانش خود را باهم تلفیق کرد و بدین ترتیب سبب انتقال مجموعهای از معلوماتجبری حسابی شد که در ریاضیات قرون وسطی تأثیرعمیقی گذاشت.
خوارزمی در دربار مأمون عباسی بسیار مورد توجه قرار داشته.
وی بزرگترین ریاضیدان دربار و ازمنجمین و مشاورین رصدهای بیت الحکمه عباسی به حساب میآمده.
گویند مأمون بخشهای مربوط به
هند را بدو واگذار کرده بود که این نشان از آشنایی وی به علوم و سرزمینهای هند دارد.
مسئول تهیه اطلسی از نقشههای آسمان و زمین بود.
شاید وی از جمله کسانی بوده که در اندازهگیری طول نصف النهار کره زمین در دشت سنجار شرکت داشته است.
واثق خلیفه از قراری که ابن خردادبه حکایت میکند
تحت تأثیر ذوق کنجکاوی، محمد بن موسی خوارزمی منجم را با عدهای به بیزانس فرستاد تادرباره محل غاری که میگویند اصحاب کهف در آنجا مدفون شده اند تحقیق کند.
🔵پایه گذاری علم جبر و مقابله:
محمد بن موسی خوارزمی در قرن سوم هجری، علمی را برای نخستین بار صورتبندی و تدوین کرد که
خود آن را «الجبر و المقابله» نامید، علمی که تمام شرایط یک دانش واقعی را داشت، یعنی همان که اروپاییان از آن به «ساینس» تعبیر میکنند.
این ریاضیدان توانست با این دانش تمام معادلات درجه دوم زمان خود راحل و راه را برای حل معادلات درجه بالاتر هموار کند.
”
یک موضوع تاریخی را امروزه نمیتوان
انکار کرد و آن این است که محمد بن
موسی خوارزمی، معلم واقعی ملل
اروپای جدید در علم جبر بودهاست
—(آریستید مار پژوهشگر ٔ برجسته فرانسوی)
بر اساس الواح بابلی و آثار برجایمانده از
محاسبه گران هندی در عهد باستان، مردمان بابل وهند به حل حالات خاصی از معادلات درجه دوم موفق شده بودند، اما آنها راه حلهای خود را فقط به صورت دستور ارائه کردند؛ یعنی این راه حلها،که برای رفع نیازهای زندگی روزمره آنان ارائه شده بودند و نه به منظور گسترش دانش ریاضی علمی بودند.
ابتکار خوارزمی در آن است که وی نخست همه معادلات درجه دوم شناختهشده زمانش را بررسی میکند؛ در مرحله دوم روش حل هریک از آنها را ارائه میدهد؛ سرانجام در مرحله سوم، این روشها را با کمک علم هندسه اثباتمیکند؛ مؤلفههایی که درمجموع علم جدیدی به نام«جبر» را تشکیل میدهند. این علم، که از طریق ترجمههای لاتینی کتاب خوارزمی در قرون وسطی به اروپا راه یافت، هم در قرون وسطی و هم در عصررنسانس تحول بزرگی در علم ریاضیات را موجب شد.
چنانکه در قرن شانزدهم میلادی نیکولوریاضیدانانو کاردان،ایتالیایی که با ترجمه لاتینی جبر و مقابله، آشنا
بودند روش این ریاضیدان ایرانی را برای حل معادله درجه سوم تعمیم دادند و بدینترتیب گام دیگری درگسترش ریاضیات برداشتند.
خوارزمی کارهای دیوفانتوس را در رشته جبر را دنبال کرد و به بسط آن پرداخت با توجه به این ابداع بزرگ ثابت کردند که علم نژاد و فرهنگ نمیشناسد و محصول ذهن انسانهای متفکری استاین علم از طریقکه در این عرصه تلاش میکنند.
کتاب وی «المختصر فی حساب الجبر و المقابله» درجهان اسلام شهرت یافت و ریاضیدانان بعد از خود را بشدت تحت تأثیر قرار داد که در سده ۱۲ میلادی به لاتین ترجمه شد.خوارزمی نخست عدد را به صورت ترکیبی ازواحدها توصیف میکند.
سپس اصطلاحاتی را که درعلم جبر به کار میروند را تعریف میکند. این اصطلاحات عبارتند از «شیء»، «مال»، «عدد» یا«درهم». سپس به تقسیمبندی معادلاتی میپردازد.
⭕جبر در تاریخ
ٔ تاریخچه این علم به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش در مصرو بابل برمیگردد که در آنجا در مورد حل برخی ازمعادلات خطی بحث شدهاست. در هند و یونان
باستان نیز، حدود یک قرن پیش از میلاد از روشهای هندسی برای حل برخی از معادلات جبری استفاده میگردیدهاست. در قرن اول میلادی نیز بحث در مورد برخی از معادلات جبری در آثار
دیوفانتوس یونانی و برهماگوپتای هندی
دیده میشود. کتاب جبر و ٔ المقابله خوارزمی، اولین اثر کلاسیک در جبر میباشد که که ٔ کلمه جبر یاکلمهalgebra از آن آمده است.
⭕دستاوردهای نجوم :
نجوم یکی از کارهای مهم خوارزمی را باید در تلفیق علوم یونانی و هندی دانست. کاری که در جهان اسلام برای
نخستین بار توسط وی صورت گرفت و با نظر به اینکه سرزمین ایران و جهان اسلام به شکل حلقه پیوند دهندهای میان شرق و غرب عالم و دنیاهای
اروپاییان و هندیان در میانه ایستاده بوده و با فواصل بعید و شرایط سخت و ناهموار که برای جابجایی انسانها و به تبع آن انتقال فرهنگهاودانشها وجود داشت، هر زمان اهمیت این خدمت بزرگ در چنان عصر و زمانی برای بشر امروزی بیشتر نمایان میشود. خوارزمی در سایر رشتههای علوم و
نجوم هم کاری جالب و سودمند انجام داد؛ مخصوصا او دو کتاب در اسطرلاب نوشت؛
اطلسی از نقشه آسمان و زمین تهیه کرد؛ و نیز نقشههای جغرافیایی عنوان کتاب
بطلمیوس را اصلاح کرد.
نجومی خوارزمی «زیج السند هند» است. اصل آن به زبان سانسکریت است که توسط یکی از اعضای هیئت سیاسی در عصر منصور عباسی به جهان
اسلام انتقال یافت. «زیج» به معنی دستهای از جداول نجومی بوده و «السند هند» نیز تحریفی از
کلمه سانسکریت «سدهانته» عنوان اصلی کتاب این ترجمه مبنای آثار نجومی شد که بودهاست.
محمد بن ابراهیم فزاری و یعقوب بن طارق در اواخر قرن دوم هجری تصنیف کردند. اهمیت این کتاب امروز در این است که نخستین اثر نجومی عربی
است که به صورت کامل به دست ما رسیده است.
خوارزمی در تهیه زیج خود تنها تابع سند هند یا مجسطی بطلمیوس نبوده و به آثار منجمان دیگر ایرانی را نیز درنظر داشته و مطابق با رأی خود مطالب را اختیار کردهاست . مهمترین شخصیت علمی که از زیج خوارزمی فراوان استفاده کرده، همانا ابوریحان بیرونی است که حتی وی کتابی ٔ درباره تحلیل علل زیج خوارزمی نوشتهاست . در سده دهم هجری این زیج توسط مسلمة بن احمد مجریطی تهذیب شد و در سال ۱۱۲۶ م. توسط آدلار آوباث به زبان لاتینی ترجمه شد متخصصان نجوم و ستارهشناسی این بخش را بهتر درک میکنند که جداول خوارزمی علاوه بر «جیب» مشتمل بر «ظل» نیز است. جیب یا جیا در اصل همان وتر است. رساله نجوم خوارزمی در واقع شامل جدول سینوسهاست که اولین بار منجمان هندی در قرن پنجم میلادی وارد ریاضی کردند و همین واژه وتر و جیب و جیا بود.
⭕وجهه خوارزمی در جهان:
جورج سارتن در کتاب مدخل تاریخ علم خود، نیمه نخست قرن نهم میلادی و قرن سوم هجری قمری را «عصر خوارزمی» نامیدهاست، و «اریستید مار» نوشتهاست :
امروزه یک موضوع تاریخی را نمیتوان انکار کرد که محمدبن موسی خوارزمی معلم واقعی ملل اروپایی جدید در علم جبر بودهاست.
جشنوراه خوارزمی نام یک جشنواره علمی در ایران است که به منظور ارج نهادن به مقام دانش پژوهان و فناوران نوآور به نام این دانشمند بزرگ ایرانی اسلامی «ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی» نامگذاری شدهاست. این جشنواره هر سال در دو فرایند مجزا برگزار میشود.
شما هم میتوانید با الگو قرار دادن دانشمندانی همچون خوارزمی یکی از برندگان جشنواره خوارزمی باشید.
