مردی از جنس فیزیک!
ابومحمد حسن ابن هیثم بصری به اختصار ابن هیثم. از بزرگترین ریاضیدانان اولین دانشمند فیزیک و مخترع ذره بین. بنا بر دایره المعارف اسلامی بیگمان او بهترین و اولین فیزیکدان عرب بود.اما چیزی که نام او را در تاریخ فیزیک برجسته کرد مطالعه و آزمایش ها و اختراعات او در زمینه فیزیک نور بود مطالعات زیادی در زمینه شناخت نور و قانونهای شکست و بازتاب آن انجام داد و نقش مهمی در این راستا ایفا کرد به طوری که به او نور شناس نیز میگفتند.
در ۳۵۴ هجری قمری به عبارتی ۹۶۵ میلادی در بصره چشم گشود و در سال ۴۳۰ هجری قمری ۲۰۴۰ میلادی در قاهره از دنیا رفت.بیشترین مدت زندگی او در همین دو شهر بصره و قاهره بود بنا بر دایره المعارف اسلامی تباراوعرب بود و پیرو دین اسلام. سه شاخه اصلی و عمده فعالیت او هم در زمینه( ریاضی فیزیک و نور) بوده است. زندگی ابن هیثم نیز مانند برخی دانشمندان یافته ها و دانسته های زیادی از زندگی شخصی آنان نیست در سال ۹۶۵ میلادی در بصره از زمانی که تحت فرمان خاندان ایرانی آل بویه قرار داشت زاده شد و در سال ۱۰۲۰ میلادی در دوره الحاکم به مصر رفت و با چندی از دانشمندان سعی کرد جریان رود نیل و طغیان و ناهماهنگی آن را تنظیم کند.
اما پس از آزمایش های فراوان به ممکن نبودن آن پی برد و این موضوع حاکم مصر را خشمگین کرد هنگامی که خشم خلیفه را دید از این کار دست کشید و به قاهره برگشت. به ریاضی علاقه فراوان داشت و با رونویسی از دست نویس های علمی به خصوص ریاضیات به گذران زندگی پرداخت.
زمانی که در بستر بود منصبی دیوانی داشت بنابراین خود را به دیوانگان نسبت داد و تظاهر به جنون کرد تااو را برکنار کنندوبتوانندبه علم بپردازد. حتی زمانی که در مصر بود نیز برای رهایی از حاکم مصر نیز از همین حقه به کار برد و تظاهر به جنون کرد.
جالب است بدانیم!
⭕نام مستعار وی بطلمیوس دوم یا به زبانی ساده فیزیکدان سده های قرون وسطا در میان اروپاییان است. ابن هیثم تفسیر روشنی در آثار ارسطو و اقلیدوس ریاضیدان یونانی دارد.
وی پدر علم فیزیک نور و آغازکننده تحولاتی است که بعدها به ساخت دوربین عکاسی و سینما و پروژکتور پخش فیلم منجر شد. رساله ای درباره نور نوشت و ذره بین را ساخت. به نسبت زاویه تابش و زاویه انکسار پی بردو اصول تاریخ خانه را شرح داد و در مورد قسمت های مختلف چشم بحث کرد رساله نور ابن هیثم نفوذ زیادی در اروپا داشت. کارهای وی بعدها توسط کمال الدین فارسی پیگیری شد. می توان گفت بیش از ۲۰ اثر بازمانده از ابن هیثم ویژه مسائل نجومی است به نام (مقاله فیه هیئت العالم) می باشد. ظاهراً وی این اثر را در جوانی نگاشته است در این کتاب از پرتوی که از جسم چشم انسان خارج میشود سخن گفته و ماه را جسمی صیقلی توصیف کرده که نور خورشید را باز می تاباند اما بعدها این دو نظر را که در جوانی در این کتاب نوشته بود در کتاب (المناظر و مقاله فی ضو القمر) رد کرده است.این رساله تنها رسالهی نجومی ابن هیثم است که در سده های میانه به باختر هم راه پیدا کرد .(آبراهام هبرایوسن آن را به سفارش شاه کاستیل اسپانیایی ترجمه کرد و این ترجمه را مترجم ناشناس ای تحت عنوان کتاب جهان و آسمان به لاتینی درآورد).در این رساله ابن هیثم ثابت میکند که اگر ماه مانند آیینه ای رفتار کند باید که سطحی از ماه که نور خورشید را به زمین باز می تاباند کوچکتر از سطحی باشد که ما می بینیم پس نتیجه می گیرد که ماه نور عرضی خود را در یک دریت مانند اجسام منیر، یعنی از همه سطح خود و در همه جای جهان گسیل می دارد. این نظر با استفاده از یک وسیله نجومی در علم نجوم ثابت شده است.
از دیدگاه او آسمان متشکل از پوسته های کروی هم مرکز است که به هم هستند و درون یکدیگر می چرخند همه پوسته ها در سر جای خود و به گرد مرکز خود می چرخند و هر دایره یک فلک نام دارد و به ادامه و توضیح مفصل تردر این کتاب از آسمان می پردازد. حتی از برخی نظریه های بطلمیوس ایراد نیز گرفته است و به اثبات نظر خود پرداخته است. سالها قبل از اینکه عکاسی اختراع شود اساس کار دوربین عکاسی وجود داشت ابن هیثم در سده پنجم هجری یازدهم میلادی ابزاری را به نام جعبه تاریک را برای بررسی خورشیدگرفتگی به کار گرفته بود. ظاهراً ابن هیثم از جمله دانشمندان مسلمان ایرانی هست که نفوذ و شهرت فراوانی در اروپا داشته است. این ابزار در زمان جنگ های صلیبی به اروپا راه یافت.
بیایید با هم درباره این وسیله بیشتر بدانیم! (اتاقک تاریک) :عبارت بود از جعبه یا اتاقکی که فقط بر روی یکی از سطوح آن روزنه ریز وجود داشت عبور عبور نور از این روزنه باعث می شد که تصویری نسبتاً واضح اما وارونه در سطح مقابل آن تشکیل شود در آن زمان این وسیله به شدت مورد توجه نگارگران قرار گرفت.
به ویژه نگارگران ایتالیایی. نگارگران ایتالیایی سده شانزدهم از این وسیله برای طراحی دقیق چشم اندازها و دیدن دورنمایی صحیحبهره می بردند بدین ترتیب،که آنها کاغذی روی سطح مقابل روزنه قرار می دادند و تصویر شکل گرفته شده را ترسیم می کردند. این تصویر بسیار واقعی و ژرف نمایی بالایی برخوردار بوده به طوری که باعث پیشرفت نگارگری در آن دوران شده بود.
بیایید با هم مطالعه کنیم که اولین سنگ بنای سینما توسط چه کسی؟ و چگونه گذاشته شد؟ او دستگاهی ساخته بود که تصویر را باز می تاباند. همانند کاری که پرده سینما انجام می دهد و بدین گونه نخستین سنگ بنای سینما گذاشته شد.
باید اعتراف کنم که این شگفت آور است ابن هیثم نخستین دانشمند جهان است که سرعت نور را با معیارهای متعارف خودش که در آن زمان رایج بود بهنام ذرع اندازه گرفت. سرعت نور را محاسبه کرد و دور کره زمین را اندازه گرفت. به راستی این سخن دور نیست که وی نخستین کسی بود که به بررسی خواص نور پرداخت و رنگ ها را واقعی و متمایز از نور می دانست و باورداشت که اجسام رنگین نور خود را در خط مستقیم در همه جهاد می پراکند. رنگ ها همیشه با نور وجود دارند در آن آمیخته اند و بدون آن هرگز به چشم نمیآیند. اگر بتوانید مسئله زیر را حل کنید شما نیز یک دانشمند هستید!
مسئله زیر یکی از شاهکارها و کارهای معروف او است.
(در صفحه دایره ای به مرکز O و به شعاع R دو نقطه ثابتA و Bداده می شود. هرگاه دایره را به مثابه آینه ای فرض کنیم. بر آن نقطه ای چون Mبیاید که شعاعی نورانی از آن خارج می شود پس از منعکس شدن در نقطهM برBبگذرد.)
با اندکی مطالعه می توانید. زیرا ابن هیثم این مسئله را با استفاده از یک معادله چهارم و تقاطع یک هذلولی متساوی القطرین رو یک دایره حل کرده است.ابن هیثم نخستین دانشمند در عصر خود بود که برای بررسی تئوری های خود از شواهد علمی بکار برد زیرا در آن زمان علم فیزیک همچون علم فلسفه با تجربه های علمی همراه نبود. او در کتابی به نام اپتیک به نقد کتاب کتاب المجسطی بطلمیوس پرداخت. شایان به ذکر است که در این کتاب پس از ۱۰۰۰ سال به عنوان منبعی توسط استادان در این علم تدریس و معرفی میشود. که عدهای از مورخان بر این باورند که قانون اسپل نامبرده در واقع نشأت گرفته از تحقیقات و ابن هیثم و ابن سهل می باشد.
آثار بی نظیر او که بسیاری از آنان هنوز هم در دانشگاه های مختلف جهان تدریس میشود، عبارتنداز :
کتاب المناظر
مقالة فی التحلیل والترکیب
میزان الحکمة
تصویبات علی المجسطی
مقالة فی المکان
التحدید الدقیق للقطب
رسالة فی الشفق
کیفیة حساب اتجاه القبلة
المزولة الأفقیة
شکوک علی بطلیموس
مقالة فی قرسطون
إکمال المخاریط
رؤیة الکواکب
مقالة فی تربیع الدائرة
المرایا المحرقة بالدوائر
تکوین العالم
مقالة فی صورة الکسوف
مقالة فی ضوء النجوم
مقالة فی ضوء القمر
مقالة فی درب التبانة
کیفیات الإظلال
مقالة فی قوس قزح
الشکوک فی الحرکة المتعرجة
التنبیه علی ما فی الرصد من الغلط
ارتفاعات الکواکب
اتجاه القبلة
نماذج حرکات الکواکب السبعة
نموذج الکون
حرکة القمر
مقالة مستقصاة فی الاشکال الهلالیة
الحرکة المتعرجة
رسالة فی الضوء
رسالة فی المکان
تأثیر اللحون الموسیقیة فی النفوس الحیوانیة
اختلاف منظر القمر
أصول المساحة
أعمدة المثلثات
المرایا المحرقة بالقطوع
شرح أصول إقلیدس
رسالة فی مساحة المسجم المکافی
خواص المثلث من جهة العمود
القول المعروف بالغریب فی حساب المعاملات
قول فی مساحة الکرة
الجامع فی أصول الحساب
کتاب فی تحلیل المسائل الهندسیة
